5. अष्टांग योग –२ |टेकडी ते ताडासन

पतंजली योगसूत्र आणि अष्टांग योग...... 

महर्षी पतंजली यांनी योगाचे संपूर्ण शास्त्र सूत्ररूपात मांडले. या सूत्रांमधून आपल्याला मनःशांती, आत्मिक उन्नती, आणि अखेरची मुक्ती म्हणजेच कैवल्य याचा मार्ग सापडतो.

📜 योगसूत्रांची माहिती

• एकूण सूत्रं: १९६
• लेखक: महर्षी पतंजली
• विभाग: चार पाद (समाधी, साधन, विभूती, कैवल्य)
• मुख्य हेतू: चित्तवृत्तींवर नियंत्रण

🕉️ चार पादांचे वर्गीकरण

पाद	अर्थ	सूत्रसंख्या	मुख्य विषय
समाधी पाद	समाधी म्हणजे काय, चित्तवृत्ती आणि नियंत्रण	51	चित्तनिरोध, एकाग्रता, अभ्यास आणि वैराग्य
साधन पाद	साधनेचे प्रकार आणि अष्टांग योग	55	यम, नियम, आसन, प्राणायाम, इ. अष्टांग मार्ग
विभूती पाद	योगसिद्धी आणि चैतन्य शक्ती	56	धारणा, ध्यान, समाधी व सिद्धीचे वर्णन
कैवल्य पाद	मोक्ष, आत्मसाक्षात्कार	34	विवेकख्याति, मुक्ती आणि अंतिम अवस्था

🧘‍♂️ अष्टांग योग – आठ अंगांची सविस्तर माहिती

पतंजलींच्या योगसूत्रांमध्ये सांगितलेला अष्टांग योग म्हणजे योगाचा आठ अंगांचा मार्ग आहे. हा मार्ग मन, शरीर व आत्म्याचे संतुलन साधण्याकरिता तयार केला आहे.

अष्टांग योगाचे तीन भाग:

• बाह्ययोग (बहिरंग योग): यम, नियम, आसन, प्राणायाम — हे शरीर व आचरण संबंधित आहेत.
• अंतःयोग (अंतरंग योग): धारणा, ध्यान, समाधी — हे मन आणि आत्म्याशी संबंधित आहेत.
• संक्रमण स्वरूप (संधी अंग): प्रत्याहार — हे दोन्ही भागांमध्ये दुवा साधणारे अंग आहे.

प्रत्याहार हे अष्टांग योगातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि संक्रमण घडवणारे अंग आहे. हे योगसाधनेत एक महत्त्वाची पूल सारखी भूमिका बजावते. प्रत्याहार हे बाह्ययोगातून अंतरंग योगात जाण्याचा मार्ग आहे. जेव्हा साधक आपली इंद्रिय विषयांपासून मागे घेतो, तेव्हा मन अधिक स्थिर होते आणि अंतर्मुखतेची सुरुवात होते. यामुळेच प्रत्याहारला "बाह्ययोग व अंतरंग योग यांच्यातील दुवा" असे म्हटले जाते.

1. यम (नियमित आचरण):

   यम हे पाच नकारात्मक वागणुकींपासून दूर राहण्यासाठी आहेत. हे सामाजिक आचारधर्म दर्शवतात:

   • अहिंसा: कुणालाही शारीरिक, मानसिक किंवा वाणीने त्रास न देणे.
   • सत्य: खरे बोलणे, पण दुसऱ्याच्या हितासाठी योग्य वेळेस.
   • अस्तेय: चोरी न करणे, इतरांचे मालकत्त्व न लांछित करणे.
   • ब्रह्मचर्य: इंद्रिय संयम आणि शुद्ध विचार.
   • अपरिग्रह: गरजेपेक्षा अधिक संचय न करणे.

2. नियम (व्यक्तिगत शुद्धता):

   नियम हे वैयक्तिक स्वच्छता आणि मानसिक शुद्धतेचे प्रतीक आहेत:

   • शौच: बाह्य व अंतःशुद्धता राखणे.
   • संतोष: जे मिळाले आहे त्यात समाधान मानणे.
   • तप: शरीर व मनावर संयम ठेवणे.
   • स्वाध्याय: शास्त्र व आत्मचिंतनाचे वाचन.
   • ईश्वरप्रणिधान: ईश्वरावर पूर्ण श्रद्धा ठेवणे व कर्म अर्पण करणे.

3. आसन:

   शरीर स्थिर ठेवून मन एकाग्र करण्याची स्थिती. ध्यानासाठी योग्य व आरामदायक आसन आवश्यक आहे. "स्थिरसुखमासनम्" असे पतंजली म्हणतात.

4. प्राणायाम:

   श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण. यामुळे प्राणशक्ती नियंत्रित होऊन मनःशांती मिळते. यामध्ये रेचक, पूरक, कुम्भक प्रकार आहेत.

5. प्रत्याहार:

   इंद्रियांचे विषयांपासून वळवणे म्हणजे प्रत्याहार. यामुळे अंतर्मुखता साधली जाते आणि ध्यानाची तयारी होते. हे अंग बाह्ययोग व अंतरंग योग यांच्यामधील संक्रमण बिंदू आहे. त्यामुळे हे अष्टांग योगातील अत्यंत आवश्यक दुवा आहे.

6. धारणा:

   मन एका विषयावर स्थिर करणे. उदाहरणार्थ – भृकुटी, हृदय किंवा मंत्रावर लक्ष केंद्रित करणे.

7. ध्यान:

   एकाच विषयावर सातत्यपूर्ण मनन. धारणा अधिक गहिरा झाल्यावर ध्यान जन्म घेतं. ध्यान हे समाधीच्या अगोदरचं पाऊल आहे.

8. समाधी:

   योगाचा अंतिम टप्पा. यात साधक स्वतःचा, शरीराचा व विचारांचा विसर पावतो आणि आत्मसाक्षात्कार होतो. हे परमशांतीचे स्थान आहे.

🎯 निष्कर्ष

पतंजलींचे योगसूत्र हे केवळ ग्रंथ नसून, एक संपूर्ण जीवनपद्धतीचे मार्गदर्शन आहे. अष्टांग योग हे शारीरिक, मानसिक आणि आत्मिक उन्नतीचा सुव्यवस्थित मार्ग आहे. यम-नियमापासून ते समाधीपर्यंतचा प्रवास म्हणजेच योग जीवनशैलीचा शुद्धतम मार्ग आहे.

लेख वाचल्याबद्दल धन्यवाद!

तुमचे विचार, अनुभव आणि प्रतिक्रिया वाचायला आम्हाला नेहमीच आवडतात –

खाली कमेंट करा आणि "Tekdi ते ताडासन" या ब्लॉगचा भाग बना.

🚶‍♂️🧘‍♂️ पुन्हा भेटूच… पुढच्या टेकडीवर, पुढच्या आसनात!

#योग_सुंदर_आहे 

#टेकडीतेताडासन

चालता-बोलता योगी 🚶‍♂️

🧾 संदर्भ सूची (References):

1. पतंजलि योगसूत्र

लेखक: महर्षी पतंजली

भाष्य: स्वामी विवेकानंद, ओशो, स्वामी सत्यनंद सरस्वती

प्रकाशक: विविध (e.g., कौशिक प्रकाशन, चैतन्य प्रकाशन)

2. Light on Yoga – B.K.S. Iyengar

प्रसिद्ध योगगुरूंचे अष्टांग योगाचे शास्त्रीय आणि व्यावहारिक विवेचन

ISBN: 978-0007107001

3. The Heart of Yoga – T.K.V. Desikachar

पतंजली सूत्रांचे आधुनिक भाष्य आणि योग पद्धतीतील अंतर्दृष्टी

4. The Yoga Sutras of Patanjali – Swami Satchidananda

पारंपरिक भाषांतर आणि अध्यात्मिक समज

5. Ministry of AYUSH, India

भारत सरकारकडून प्रमाणित योग माहिती व प्रशिक्षण संदर्भ

6. Yogapedia.com

अष्टांग योगाच्या आठ अंगांचे संक्षिप्त व व्यावसायिक स्वरूप

7. Bodhisurfyoga.com

अष्टांग योगाचं चित्रात्मक स्पष्टीकरण (दुवा फक्त दृश्य संदर्भासाठी)

8. Yoga Journal

आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील योग अभ्यासकांसाठी संदर्भ

🤖 लेखन सहाय्य व माहिती मार्गदर्शन:

या लेखामधील पौराणिक, ऐतिहासिक व समकालीन माहितीची मांडणी OpenAI द्वारा विकसित ChatGPT या संवादात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने करण्यात आली आहे.(सल्ला, रचना, संदर्भ तपशील व heading-strategy यासाठी सहाय्य)