7. नियम – स्वतःशी नातं दृढ करणारी दुसरी पायरी

पतंजलींच्या अष्टांग योगातील दुसरी पायरी म्हणजे "नियम"

🧘‍♀️ नियम – स्वतःशी नातं दृढ करणारी दुसरी पायरी

योगातील अष्टांग मार्गाची दुसरी पायरी म्हणजे नियम.

यम म्हणजे समाजात वावरताना अनुसरायचे तत्त्व, तर नियम म्हणजे स्वतःशी नातं दृढ करणारे आंतरिक शुद्धतेचे नियम. ही साधकाच्या अंतर्मुखतेची सुरुवात आहे. यम हे बाह्य वर्तनाशी संबंधित आहेत, तर नियम हे अंतःकरणाच्या शुद्धतेशी आणि वैयक्तिक शिस्तीशी निगडीत आहेत. जी आपल्याला स्वतःकडे वळण्याचं, स्वतःला समजून घेण्याचं आणि अंतर्मुख होण्याचं मार्गदर्शन करते.

योग शिकताना आपली खरी ओळख शोधणं हे शरीरापेक्षा आधी मनाकडं पाहण्याने सुरू होतं.

हे पाच नियम म्हणजे आपल्या स्वभावाशी, सवयींशी आणि आत्मशुद्धीशी जोडलेली दिशा. योगामध्ये शरीरावर काम करताना मनाची शिस्त आणि अंतर्मनाची निर्मळता हवीच.

योगमार्गात ‘स्वतःशी नातं कसं ठेवावं’ याचा विचार नियमांच्या स्वरूपात दिला आहे...

"योगाचा अभ्यास करायचा असेल, आणि त्यातून गाभ्याशी पोहोचायचं असेल — तर 'नियम' हे फक्त पाळायचे नाहीत, तर जगायचे असतात.

 

🌱 नियम म्हणजे काय?

पतंजली योगसूत्र (2.32):

“शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः”

पतंजली योगसूत्रांमध्ये शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान ही पाच नियम स्पष्ट केले आहेत.

🌿 नियमांचे सविस्तर स्पष्टीकरण

1. शौच (Shaucha)

📜 सूत्र: “शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः” (2.40)

शरीर आणि मनाच्या शुद्धतेतून विवेक जागृत होतो आणि बाह्य विषयांपासून नैसर्गिक वैराग्य निर्माण होतो.

शौच म्हणजे बाह्य आणि आंतरिक स्वच्छता. बाह्य शौचात शरीर, वस्त्र, अन्न आणि आजूबाजूचं वातावरण शुद्ध असणं येतं. आंतरिक शौचात मन, भावना आणि विचारांची स्वच्छता येते. योगासाठी आंतरिक शुद्धता अनिवार्य आहे. शुद्ध मनामध्ये एकाग्रता सहज रुजते.

2. संतोष (Santosha)

📜 सूत्र: “संतोषादनुत्तमः सुखलाभः” (2.42)

संतोषाच्या स्थितीत असलेल्या साधकाला श्रेष्ठ आनंदाची प्राप्ती होते.

संतोष म्हणजे जे काही आपल्याकडे आहे, त्यात समाधान मानणं. या तत्त्वामुळे लोभ, असंतोष, स्पर्धा यांपासून मुक्तता मिळते. संतोष साधकाच्या मनात स्थिरता आणि समाधान निर्माण करतो, जे ध्यानासाठी आवश्यक आहे.

3. तप (Tapa)

📜 सूत्र: “कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः” (2.43)

तपामुळे शरीर व इंद्रियांची सिद्धी प्राप्त होते आणि अशुद्धींचा नाश होतो.

तप म्हणजे मानसिक व शारीरिक शिस्त आणि संयम. जीवनातलं प्रत्येक आव्हान हे तपाचं साधन असू शकतं. योगाभ्यास, आहारशुद्धी, मौन, उपवास यांचा नियमित सराव म्हणजे तप. तपाने शरीर आणि मन अशुद्धतेपासून मुक्त होतात.

4. स्वाध्याय (Swadhyaya)

📜 सूत्र: “स्वाध्यायात् इष्टदेवतासंप्रयोगः” (2.44)

स्वाध्यायामुळे साधक आपल्या इष्टदेवतेशी एकरूप होतो.

स्वाध्याय म्हणजे आध्यात्मिक ग्रंथांचे वाचन आणि आत्मपरीक्षण. हे तत्त्व साधकाला आत्मज्ञानाकडे नेते. स्वतःच्या विचारांचे, वर्तनाचे निरीक्षण करणे आणि त्यातून आत्मोन्नती साधणे हाच स्वाध्यायाचा गाभा आहे.

5. ईश्वरप्रणिधान (Ishwar Pranidhan)

📜 सूत्र: “ईश्वरप्रणिधानाद्वा” (1.23)

ईश्वरप्रणिधानामुळे समाधीप्राप्ती सुलभ होते.

ईश्वरप्रणिधान म्हणजे संपूर्ण समर्पण आणि नम्रता. आपल्या कृतींचं फळ ईश्वराला अर्पण करणं, त्या मागे अहंभाव न ठेवता श्रद्धेने कार्य करणं. हा भाव साधकाला द्वंद्वांपासून मुक्त करतो आणि मनाची शांती वाढवतो.

🧠 नियम – आतून निर्मित योगमार्ग

योग हा फक्त शरीराचे आसन नव्हे, तर तो एक जीवनशैली आहे. नियम साधकाला अंतर्मुख करतात. हे नियम रोजच्या जगण्यात अनुभवले जाऊ शकतात. प्रत्येक नियम मनाला शुद्ध करण्याचं, एकाग्रता साधण्याचं आणि आत्मिक उन्नतीचं साधन आहे.

💭 आजच्या काळात नियम पाळणं कितपत शक्य?

आपलं जीवन आज इतकं गतीमान, माहितीने भरलेलं आणि सतत बदलणारं झालंय की शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांसारख्या नियमांचं पूर्ण पालन करणं तितकंसं सोपं वाटत नाही.

पण योग हा कठोर परिपाठ न ठेवता, आपल्या क्षमतेनुसार शुद्धतेकडे जाण्याचा मार्ग आहे.

नियम पाळणं म्हणजे सक्ती नव्हे – ती स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची एक नम्र आणि सातत्यपूर्ण इच्छा आहे.

कधी मन चुकतं, कधी आळस येतो – पण जेव्हा आपण दररोज प्रयत्न करत राहतो, तेव्हाच ती अंतर्मुखतेची प्रक्रिया सुरू होते.

नियम म्हणजे एक अंतःप्रवास आहे – शरीराच्या शिस्तीतून मनाच्या स्फटिकासारख्या पारदर्शकतेकडे नेणारा.

संपूर्णतेच्या मागे न लागता, प्रामाणिक प्रयत्न करत राहणं – हाच खरा योगमार्ग आहे.

आज एक नियम निवडून त्याच्या सरावाची सुरुवात करा –

तोच तुम्हाला स्वतःशी जोडणारा, योगाकडे नेणारा तुमचा पहिला टप्पा ठरेल.

🙏 आता पुढचं पाऊल तुमचं...

योग ही एकदा करून सोडून देण्याची कृती नाही — ती आत्मानुशासनाची वाट आहे.

प्रत्येक दिवस हीच एक संधी आहे — स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची, मन शुद्ध करण्याची, आणि शांततेकडे वाटचाल करण्याची.

आजपासून नियमांचं एक तत्त्व मनात ठेवा – आणि त्या दिशेनं एक छोटं पाऊल टाका.

🧘‍♂️ "योग ही सुरुवात आहे... स्वतःच्या अंतरंगाशी नातं जोडण्याची!"

👇 तुमचा अनुभव, विचार, किंवा प्रश्न खाली कॉमेंटमध्ये नक्की शेअर करा.

तुमचा प्रतिसाद इतर साधकांनाही प्रेरणा देईल!

📩 लेख आवडला तर आपल्या वाचनप्रिय मित्रांनाही शेअर करा.

....

#योग_सुंदर_आहे 

#टेकडीतेताडासन

चालता-बोलता योगी 🚶‍♂️

📖 वापरलेले संदर्भ ग्रंथ:

• 🕉️ योगसूत्रे – महर्षी पतंजली
  (भाष्य: स्वामी सत्यनंद सरस्वती / स्वामी ओमानंद)
• 📘 Light on Yoga – B.K.S. Iyengar
• 📗 Four Chapters on Freedom – स्वामी सत्यानंद सरस्वती
• 📙 योगदर्शन – पांडुरंगशास्त्री आठवले
• 📕 श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय ६: ध्यानयोग
• 📘 संपूर्ण योग विद्या – राजीव जैन
• 📗 योग प्रवेश – डॉ. विश्वास मंडलिक
• 📘 योग परिचय – भाग १ – डॉ. विश्वास मंडलिक
• 📘 योग परिचय – भाग २ – डॉ. विश्वास मंडलिक
• 📘 योग परंपरा – भाग १ – डॉ. विश्वास मंडलिक
• 📙 योग साधना व योग चिकित्सा रहस्य – स्वामी रामदेव
• 📙 प्राणायाम रहस्य – स्वामी रामदेव

🤖 लेखन सहाय्य व माहिती मार्गदर्शन:

या लेखामधील पौराणिक, ऐतिहासिक व समकालीन माहितीची मांडणी OpenAI द्वारा विकसित ChatGPT या संवादात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने करण्यात आली आहे.(सल्ला, रचना, संदर्भ तपशील व heading-strategy यासाठी सहाय्य)

---

लेखन: Tekdi ते ताडासन
© 2025 सर्व हक्क राखीव